Wakar “Yar Gagara” ta Malam Aƙilu Aliyu tana ɗaya daga cikin fitattun waƙoƙin zamani a ƙasashen Hausa masu nazarin al’umma da ɗabi’u. Aƙilu Aliyu, wanda aka fi sani da gwani a fagen sarrafa harshe da waƙoƙin nasiha, ya yi amfani da wannan waƙa wajen yin suka kan illolin karuwanci da halayen karuwa a cikin al’ummar Hausawa ta zamani.
A cikin Ƙamusun Bayero (2006:149) , an bayyana kalmar “‘Yar Gagara” da cewa “fanɗararriyar da ta faskari iyayenta.” Wannan ma’anar, duk da cewa tana da muhimmanci, ba ta isa ta iya ɗaukar dukkan abin da Aƙilu ya zuba a cikin waƙarsa ba. Waƙar ta ƙunshi baitoci saba’in da shida (76) waɗanda suke zayyana halaye da dabi’u iri-iri na karuwa.
Abin lura a nan shi ne, Aƙilu bai yi dogon mabuɗi ba kamar yadda wasu mawaƙa suke yi. Bayan ya ambaci sunan Allah a layin farko, sai ya shiga cikin maganar kai tsaye. Wannan na nuni da irin damuwar da take masa, da kuma gaggawar da yake yi na faɗar abin da yake gani a cikin al’umma.
Jigon wakar da muhimmancinta
Babban jigon da ya zubo a cikin wannan waƙa shi ne sukar karuwanci da bayyana illolinsa a cikin al’umma. Aƙilu ya yi amfani da dabarar tara bayanai ne wajen gina wannan jigo. Ba ya yin hujja kawai, sai dai ya tara siffofi masu nauyi da yawa har mai karatu ya gaji da munin abin da ake masa bayani.
Tun a farkon waƙar, muna iya ganin yadda ya fito da wannan jigo a sarari:
1. To, bisimilla da fara faɗata,
Zan magana bisa jakar birni.
2. Mai fitina, mai ƙaryar banza,
Ba ta nufin zikiri sai batsa.
3. Mai lalata, mai ragaita,
Mai ɗimbin rigima ta makwalla.
4. Karuwa ba ta nufin ta yi aure,
Kai dai bar ta a saɓon Sarki.
5. Sunayenta akwai su da dama,
Ni ‘Yar Gagara shi na ruwaito.
Dabarar da Aƙilu ya yi amfani da ita a nan ita ce tara laƙabi da siffofi masu muni: mai fitina, mai ƙaryar banza, mai lalata, mai ragaita. Wannan salon na tara abubuwa yana sa mai karatu ko mai sauraro ya ji nauyin abin da ake faɗa.
Warware jigogin wakar da tsarinsu
Aƙilu ya tsara waƙarsa ne bisa tsari mai ma’ana, inda kowane sashi yake ginawa a kan wanda ya gabace shi. Nazarin tsarin waƙar zai nuna mana irin fasahar da ya mallaka wajen gina waƙa mai ƙarfi:
Mabuɗi – 1 Fara waƙa da sunan Allah
Bayyana Halaye – 2-6 Fito da munanan dabi’un karuwa
Rushewar Iyali – 7-9 Yadda karuwa ke haifar da fitina a tsakanin dangi
Ƙirƙira Labari – 10-24 Yadda take shirya ƙarya idan ta je wani gari
Dangantakar Ƙarya – 25-28 Yadda take danganta kanta da manyan mutane
Tsawa da Gargaɗi – 29-36 Kai tsaye yi mata tsawa da gargaɗi
Gargaɗi ga Jama’a – 37-38 Gargaɗi ga al’umma su nisance ta
Ci gaba da Suka – 39-47 Ƙarin bayyana munanan halayenta
Ƙaddara – 48-52 Makomarta: cuta, hauka, ko cikin shege
Ƙarfafa Suka – 53-64 Ci gaba da nuna munin halayenta
Saɓawa Umurnin Allah – 65-68 Yadda take aikata abin da ta ga dama
Aure da Wasa – 69-76 Yadda take yin wasa da aure
Wannan tsari na nuna cewa Aƙilu ba wai waƙa kawai ya ke rubutawa ba, sai dai yana gina waƙar ne bisa tsari mai ma’ana wanda ke kai mai karatu daga mataki zuwa mataki har ya kai ga ƙarshen abin da yake so ya faɗa.
Salon sarrafa harshe da adon waka
Aƙilu Aliyu ya shahara a matsayin gwani wajen sarrafa harshe da yin amfani da salon adon waƙa iri-iri. A cikin wannan waƙa, mun samu salon dabbantarwa da kamanci da ƙari.
Dabbantarwa (Zoomorphic Metaphor)
Dabbantarwa wani salo ne na adon harshe inda ake kwatanta mutum da dabba don nuna wani hali. Aƙilu ya yi amfani da wannan salo sosai a cikin waƙarsa:
1. To bisimilla da fara faɗata,
Zan magana bisa jakar birni.
Kwatanta karuwa da jakar birni na da ma’anoni da yawa. Jaka dabba ce da ake ɗaukar kaya da ita, kuma ana danganta jaki da wauta da taurin kai. Ta hanyar yin wannan kwatancin, Aƙilu yana nuna cewa karuwa ba ta da darajar mutumci, kamar dabba take. Wannan salon ya ƙara bayyana a:
1. Ke, ta fi can, kinibabbar banza,
Mai kirkin baka, karyar gaɗa.
Gaɗa wata karamar barewa ce da take da wuyar kamawa saboda wayonta. Ta hanyar cewa maganarta karyar gaɗa take, yana nuni da cewa tana da wayo wajen yaudara.
Kamanci (Simile)
Kamanci wani salo ne na kwatanta abu da abu ta amfani da kalmomi kamar, gara, ta fi. Aƙilu ya wadata waƙarsa da nau’ikan kamanci iri-iri:
1. Shewar karuwa, tare da murna,
Gara maja-ciki in yai sara.
(Wayon karuwa da farin cikinta tamkar na maciji ne idan ya sari muyum.)
2. Ta fi kare a ƙazamin wargi,
Ta fi kado lahani, gangama.
(Ta fi kare rashin mutunci, ta fi kado cutarwa da hayaniya.)
3. Gara akwara akwai ta da birki,
Cutar karuwa ba ta makanga.
(Gwamma akwara tana da iyaka, amma cutar karuwa ba ta da magani.)
4. Dubi idonta kamar ‘yar caca,
Kar ka zata mata tsoron Sarki.
(Idonta kamar ta ‘yar caca, kar ka yi zaton tana tsoron Sarki.)
5. Kai ko shi ɗin ma wata rana,
Sai ta maƙe shi kamar wani jauje.
(Kai ko wani wata rana, za ta manne maka ko sarki ne.)
Wannan bambancin kwatance — daga kare zuwa kado, daga akwara zuwa jauje — yana hana waƙar zama mai maimaituwa, yayin da yake ci gaba da nuna munin halin da ake suka.
Tambayoyin Ƙararrawa (Rhetorical Questions)
Aƙilu ya yi amfani da tambayoyin da ba sa neman amsa, sai dai don ƙarfafa abin da yake faɗa da kuma jawo hankalin masu sauraro. Wannan salo yana sanya mai sauraro ya yi tunani a cikin kansa ya kai ga ƙarshen da mawaƙi yake so.
Tsarin wakar da gininta
Waƙar “Yar Gagara” waƙa ce ‘yar tagwai (ƙwar biyu), wato tana da baitoci biyu a kowane sashe. Tana da jimillar baitoci saba’in da shida (76), kuma ba ta da tsayayyen amsa-amo kamar yadda ake samu a wasu waƙoƙin gargajiya. Wannan yana ba wa mawaƙi damar canja salonsa yadda ya ga dama a kowane sashe.
Wani abin lura a nan shi ne, bincike ya nuna cewa Aƙilu ya samo wannan tsari ne daga waƙar gargajiya ta Mamman Shata Katsina mai suna “Wakar Mata Ku Yi Aure” . Wannan na nuna cewa duk da kasancewar Aƙilu mawaƙin zamani ne, amma yana da tushe a cikin waƙar gargajiya.
Mamman Shata ya shahara da salon waƙar da ba ta da amsa-amo, inda yake canja salon saurinta a kowane sashe. Aƙilu ya ɗauki wannan salon amma ya ƙara masa tsari da ƙa’ida ta rubutu wadda ta sa ta zama ta musamman.
Darussan wakar da muhimmancinta
Waƙar “Yar Gagara” tana ƙunshe da darussa masu yawa da suka shafi al’umma da ɗabi’u. Daga cikin muhimman darussan akwai:
1. Muhimmancin iyali: Waƙar ta nuna yadda halin karuwa ke iya wargaza iyali da haifar da fitina a tsakanin dangi.
2. Sakamakon mummunan hali: Aƙilu ya bayyana a sarari cewa ƙarshen karuwanci ba shi da kyau — ko dai cuta, ko hauka, ko haihuwar shege.
3. Muhimmancin girmama iyaye: Ta hanyar ambaton “‘Yar Gagara” a matsayin wadda ta faskari iyayenta, yana nuna muhimmancin biyayya ga iyaye.
4. Hatsarin Ƙarya: An nuna yadda karuwa ke amfani da ƙarya wajen samun daraja da kuma yaudarar mutane.
5. Muhimmancin aure na gaskiya: Ta hanyar nuna yadda karuwa ke wasa da aure, Aƙilu yana ƙarfafa mahimmancin aure na gaskiya bisa tsarin addini da al’ada.
Kammalawa
Waƙar “Yar Gagara” ta Malam Aƙilu Aliyu wata gudummawa ce mai muhimmanci a cikin adabin Hausa. Ta haɗa da abubuwa da yawa: nasihar addini ta musulunci, salon waƙar gargajiya, da kuma fasahar rubutacciyar waƙa ta zamani. Ta yi wannan ne ba tare da rasa ɗanɗanon waƙa ba, wanda ya sa take da daɗin karantawa da kuma nazari.
Wannan waƙar amfaninta bai taƙaita kawai a lokacin da aka rubuta ta ba, har ma a yau tana da darasi ga al’umma. Batun halayen karuwa da illolinsa har yanzu suna da muhimmanci a cikin tattaunawar zamantakewa a ƙasashen Hausa. Aƙilu ya yi nasarar mayar da sukar al’umma wani abu na fasaha — ya ƙirƙiro waƙa daga abin da zai iya zama zance kawai, ya mai da shi wani abu mai daraja wanda har yanzu ake nazari da kuma yabawa.
A ƙarshe, za a iya cewa Aƙilu Aliyu ya nuna ƙwarewarsa a matsayin mawaƙi ta hanyar yin amfani da fasahar harshe da tsarin waƙa wajen isar da saƙon da yake so. Waƙar “Yar Gagara” za ta ci gaba da zama abin nazari da koyarwa a cikin adabin Hausa na tsawon lokaci.
Manazarta
Garba, S. (2007). Salon Sarrafa Harshe a Waƙoƙin Aƙilu Aliyu. Kundin Digiri na Uku da Ba a Buga ba, Sashen Harsunan Afirka da Al’adu, Jami’ar Ahmadu Bello, Zariya.
Garba, S. (2022). “Pragma-stylistic analysis of rhetorical questions in some selected poems of Aƙilu Aliyu.” International Journal of Arts, Languages, Linguistics and Literary Studies, 11(2).
Jami’ar Bayero. (2006). Ƙamusun Hausa na Jami’ar Bayero. Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya.
Muhammad, D. (1977). Individual talent in the Hausa poetic tradition: A study of Akilu Aliyu and his art. Kundin Digiri na Uku, Jami’ar SOAS, Landan.
N.N.P.C. (1976). Fasaha Aƙiliya. Zariya: Northern Nigeria Publishing Company.
