Shin mata sun kwace alkalamin rubutu a hannun maza?

Tambayar ko mata sun “ƙwace” alkalamin rubutu daga hannun maza ba tambaya ce kawai ta yawan mutane ba; tambaya ce da ta shafi ikon faɗar albarkacin baki, ikon mallakar labari, da kuma ikon juya ra’ayin al’umma. Shekaru aru-aru, adabi a duk faɗin duniya ya kasance ƙarƙashin ikon maza ne. Daga su Shakespeare na Turai zuwa su Abubakar Imam na ƙasar Hausa, muryar namiji ita ce muryar da aka fi ji. Sai dai, a cikin shekaru talatin da suka gabata, an samu wani gagarumin sauyi wanda wasu ke kallo a matsayin “ƙwace alƙalami,” wasu kuma ke kallo a matsayin “daidaita sahu.”

Wannan maƙala za ta yi nazari a kan dalilin da ya sa wannan tunanin ya samo asali, da hujjojin da ke nuna cewa mata sun zama ƙashin bayan adabin zamani, da kuma matsayin maza a cikin wannan sabon yanayi.

1. Bayanan Tarihi

A tarihi, mace ba wai ba ta da baiwar rubutu ba ne; tana da ita, amma tana sanye da “hijabin shiru ne.” Tsarin al’ada ya taƙaita rawar mace ga gida da tarbiyya, yayin da aka bar wa namiji fagen tattaunawa da rubutu.

Matakin Farko: A zamanin da, idan mace ta rubuta littafi, yakan yi wahala ya fita saboda babu gidajen wallafa da mata ke jagoranta.

Juyin Juya Hali: Littattafai irin su Amadi na Amadi ko rubuce-rubucen maza ne suka mamaye makarantu. Sai dai fitowar su Hafsat Abdulwaheed a shekarun 1970 da littafinta So Aljannar Duniya, ya zama sanadiyyar fasa ƙwan da ya ba mata damar fitowa fili.

Tasirin Duniya: Wannan ba a Nijeriya kaɗai ba ne. Ko a Turai, marubuta mata irin su J.K. Rowling (marubuciyar Harry Potter) sun sauya tarihin wallafa littattafai ta hanyar zama marubuta mafi kuɗi da tasiri.

2. Dalilan da Suka Haifar da Ganin Mata Sun “Ƙwace” Alƙalamin

Akwai wasu manyan dalilai da suka sa ake jin kamar maza sun yi shiru, ko kuma mata sun mamaye fagen:

Yawan Littattafai (Quantity vs. Quality): A binciken da aka gudanar a kasuwar Kano da sauran rumbunan littattafai, an tarar cewa kashi 70% zuwa 80% na sabbin littattafan da ake wallafawa a kowace shekara na mata ne. Wannan yawan ya sa a ko’ina ka duba, sunan mace kake gani a bangon littafi.
Mamaye Fagen “Soyayya”: Littattafan soyayya (wanda wasu ke kira Kano Market Literature) su ne ƙashin bayan kasuwancin littafi a yau. Tunda mata sun fi kowa rubuta wannan jigo, sai aka fara ganin kamar su ne “Adabin.”
Kafofin Sadarwa na Zamani: Fasaha ta karya shingen da maza suka gina. Mace ba ta bukatar neman izinin wani kamfani; tana iya rubuta labarinta a WhatsApp, Facebook, Bakandamiya Hikaya ko Wattpad. Wannan ya ba wa mata “Alƙalamin Lantarki” wanda ba ya buƙatar izinin namiji.

3. Nazarin Inganci

Wani ra’ayi da ya fito daga tattaunawar Hikaya shi ne cewa: “Mata sun fi yawan yin rubutu barkatai, yayin da maza sai sun nutsu sosai tukunna suke rubutu.” Wannan magana tana buƙatar bincike:

Gaggawar Wallafa: Saboda mata sun fi rubuta labarai masu dogaro da shauƙi (emotion), sau da yawa suna wallafa labarin da zaran sun kammala shi domin biyan bukatar masu karatu (readers’ demand). Wannan kan sa a samu kuskuren nahawu ko rashin bincike.
Rubutu a Matsayin Sana’a: Mata da dama sun mayar da rubutu sana’ar dogaro da kai. Idan sana’a ce, dole ne ka riƙa samar da kaya akai-akai domin ka samu kudin shiga. Wannan ya sanya adadin littattafansu suka ninka na maza.
Nutsuwar Maza: Maza marubuta galibi suna kallon rubutu a matsayin “Bincike” ko “Tarihi.” Suna ɗaukar lokaci suna gyara kowane babi. Wannan ne ya sa ko da namiji ya rubuta littafi guda, yakan ɗauki hankali ta fuskar ilimi da fasaha.

4. Faɗaɗa Jigo: Mata Sun Wuce Soyayya

Zargin da ake yi wa mata na cewa “soyayya kawai suka sani” ya fara zama tsohon yayi. A halin yanzu, marubuta mata irin su Sadiya Garba Yakasai, Umma Rimaye, da Balaraba Ramat Yakubu sun tabbatar da cewa:

Siyasa da Shari’a: Mata suna rubutu kan matsalolin shugabanci da yadda cin hanci yake lalata rayuwar talaka.
Lafiya da Ilimi: Akwai littattafai masu yawa na mata da ke bayani kan cutar daji (Cancer), tazarar haihuwa, da mahimmancin ilimin ‘ya mace.
Cin Zarafi: Mata sun zama zakarun gwajin dafi wajen fito da labaran fyaɗe, zaluncin kishiya, da muzanta wa mata a wuraren aiki. Wannan muryar maza ba za su taɓa bayyana ta yadda mace za ta bayyana ta ba, domin “wanda ya ji shi ya san zafin.”

5. Ina Maza Suka Shiga?

Duk da kwararar mata zuwa fagen adabi, ba gaskiya ba ne cewa maza sun daina rubutu. Abin da ya faru shi ne “Canjin Matsayi”:

Daga Zube zuwa Siffa (From Prose to Screenplay): Maza marubuta da dama sun koma fannin rubuta fina-finai (script writing) da wasan kwaikwayo na rediyo. Suna ganin wannan fannin ya fi kawo kuɗi da ɗaukaka fiye da littafi.
Rubutun Ilimi (Academic Writing): Maza sun fi karkata ga rubuta bincike, tarihin duniya, da nazarin nahawu. Wannan ya sa adadin maza a cikin “Adabin Nishaɗi” ya ragu, amma a cikin “Adabin Ilimi” maza ne har yanzu ke jan ragama.
Neman Abincin Safiya: Yanayin tattalin arziki ya sa maza da yawa sun bar rubutu a matsayin sha’awa, sun koma neman kuɗin rayuwa a wasu fannoni daban, yayin da mata (wasu a cikin gidajensu) ke amfani da lokacin hutunsu wajen rubutu.

6. Nazarin Tasiri: Wanne Alƙalami ne Ya Fi Ƙarfi?

Domin fahimtar gogayyar da ake yi, bari mu kalli yadda tsarin rarrabuwar tasirin yake a halin yanzu ta fuskar karɓuwa:

Tasiri a Cikin Gida: Mata sun lashe kashi 90%. Littattafan mata suna shiga kicin, suna shiga ɗakin kuka, kuma suna zama abokin hirar matan aure.
Tasiri a Makarantu: Maza suna riƙe da kashi 70%. Har yanzu littattafan su Abubakar Imam, Bello Kagara, da Bello Muhammad su ake koyarwa a sakandare da jami’a.
Tasiri a Duniya (International Reach): Ana samun daidaito. Yayin da duniya ke jinjina wa su Chinua Achebe, a yau kuma duniya tana kallo da karatun su Chimamanda Ngozi Adichie.

7. Kalubalen da Mata Marubuta Ke Fuskanta

Duk da cewa ana ganin mata sun mamaye fagen, har yanzu suna fuskantar wasu manyan matsaloli:

Zargin “Ghost Writing”: Wasu har yanzu ba su yarda mace za ta iya rubuta littafi mai inganci ba, suna zargin cewa maza ne ke rubuta musu. Wannan ra’ayi ne na son zuciya da ya dace a yaƙa.
Ƙyamar Al’umma: Idan mace ta rubuta labari mai zafi kan wata matsala ta zamantakewa, sau da yawa ana mata kallon “marar kunya” ko “mai son lalata tarbiyya,” yayin da namiji idan ya rubuta hakan, sai a kira shi “jarumi.”
Tsanani daga Masu Gyara: Marubuta mata kan fuskanci matsin lamba fiye da maza wajen tabbatar da cewa littafinsu bai saɓa wa addini ko al’ada ba.

8. Makomar Adabi: Hadin Gwiwa ba Ƙwacewa ba

A gaskiya, adabi ba filin wasan ƙwallon ƙafa ba ne da ake bukatar ƙungiya ɗaya ta yi nasara akan ɗaya. Adabi kogi ne mai faɗi wanda kowa zai iya zuba jirginsa.

Daidaito (Complementarity): Adabin maza yana samar da “Tsarin Ilimi da Tarihi,” yayin da adabin mata yake samar da “Shauƙi da Rayuwar Cikin Gida.” Idan babu mace, labarin mutum bai cika ba; idan babu namiji, labarin mutum bai cika ba.
Gogayya Mai Kyau: Kasancewar mata suna rubutu da yawa ya sanya maza marubuta tashi tsaye domin su ma su samar da ayyuka masu inganci. Wannan gasa tana amfanar mai karatu ne kawai.
Zamani ya Sauya: A shekarar 2025, ba ma maganar jinsi; muna maganar Inganci (Quality). Duk wanda ya rubuta abu mai ma’ana, shi ne zai riƙe alƙalamin, ko shi namiji ne ko ita mace ce.

Kammalawa

Babu shakka mata sun fito fili, kuma muryarsu ta zama babbar murya a adabin Hausa da na Nijeriya baki ɗaya. Amma kalmar “ƙwacewa” ba ta dace ba. Abin da ya faru shi ne “Bazuwar Ilimi da ‘Yancin Faɗar Albarkacin Baki.” Mata sun daina zama masu sauraron labari kawai; sun zama masu ba da labarin.

Wannan cigaba ne ga harshen Hausa, domin idan mata suka karantu, to al’umma ta karantu. Kuma idan mace ta yi rubutu, tana rubuta tarihin rabin duniya ne wanda a da yake a kulle. Maza ba su daina rubutu ba, sai dai kawai sun samu abokan gogayya masu ƙwazo ne, waɗanda ke tilasta musu su ma su ƙara ƙaimi.

Wannan makala ita ce ta zo daya a Kacici-Kacicin Hikaya na watan Desamban 2025.